1 ـ برنامه‌ریزی

تصمیم‌گیری در رابطه با این است كه چه كاری ، توسط چه كسی ، چگونه و در چه زمانی باید انجام شود . برنامه‌ریزی نحوه طی فاصله بین جایی كه هستیم و جایی را كه می‌خواهیم باشیم مشخص می‌سازد .

1ـ 1 ـ انواع برنامه‌ریزی برحسب وسعت عملكرد در تصمیم‌گیری و اجرا :

1 ـ 1 ـ 1 ـ مقصود یا مأموریت ( MISSION ) :

در هر سیستم اجتماعی سازمان دارای وظیفه‌ای اساسی می‌باشد كه به وسیله جامعه به آن ارجاع داده می‌شود .

1 ـ 1 ـ 2 ـ اهداف ( G0ALS ) :

پایانهایی هستند كه فعالیتها در جهت آنها سمت و سو یافته‌اند .

1 ـ 1 ـ 3 ـ استراتژی ( STRATEGY ) :

مجموعه‌ای از عملیات عمده و كلی مرتبط به هم است كه برای رسیدن به یك یا چند هدف توسط واحدی طراحی می‌شود ، استراتژی یك اقدام ، جامع ، دارای نگرش سیستمی و در جهت تحقق اهداف است .

1 ـ 1 ـ 4 ـ خط ‌مشی ( POLICY ) :

برنامه‌هایی هستند كه درآنها مفاهیمی كه فكر و عمل و تصمیم‌گیری را هدایت می‌كنند ، وجود دارد .

1 ـ 1 ـ 5 ـ روشها ( PROCEDURES ) :

برنامه‌هایی هستند كه در آنها شیوه معمولی اداره فعالیتهای آینده تعیین می‌شود .

1 ـ 1 ـ 6 ـ مقررات / قوانین ( RULES ) :

بیان كننده الزام انجام یا عدم انجام عملی ویژه و معین در رابطه با یك موقعیت می‌باشند .

1 ـ 1 ـ 7 ـ برنامه‌ها ( PROGRAMS ) :

مجموعه اهداف ، خط‌مشی‌ها , روشها ، مقررات ، وظایف محوله ، گامهای اجرایی و منابع مورد نیاز برای انجام كاری مشخص می‌باشد .

1 ـ 1 ـ 8 ـ بودجه‌ها ( BUDGETS ) :

بودجه به عنوان یك برنامه ، شرحی از نتایج مورد انتظار برحسب اعداد و ارقام است .

2 ـ برنامه‌ریزی استراتژیك

تلاشی سازمان یافته و منظم برای اتخاذ تصمیمات بنیادی و انجام اقدامات اساسی كه ماهیت و سمت‌گیری فعالیتهای یك سازمان را با دیگر نهادها در چارچوبی قانونمند شكل می‌دهد ، می‌یاشد .

3 ـ مدیریت استراتژیك

هدف مدیریت استراتژیك توسعه ارزشهای سازمان ، تواناییهای مدیریت ، مسئولیت سازمانی و سیستمهای اداری می‌باشد به طوری كه ارتباط بین تصمیم‌گیریهای استراتژیك و عملیاتی در تمام سطوح سلسله مراتبی برقرار شود و باعث افزایش كارایی و راندمان سازمان شود . جهت دست‌یابی به این اهداف لازم است برنامه‌ریزی با عوامل ساختار سازمانی ، سیستمهای كنترلی ، اطلاعاتی و انگیزشی هماهنگ و دارای رابطه متقابل بوده و هریك از آنها بر پایه فرهنگ سازمانی استوار باشند .

4 ـ تجزیه و تحلیل محیط

4 ـ 1 ـ محیط خارجی :

شامل عوامل خارجی بوده كه روی انتخاب فعالیتها ، ساختار سازمانی و فرآیند داخلی سازمان اثر می‌گذارند .

4 ـ 1 ـ 1 ـ عوامل محیط دور :

4 ـ 1 ـ 1 ـ 1 ـ عوامل اقتصادی :

منظور ماهیت . مسیر اقتصادی است كه سازمان در آن فعالیت می‌كند . برخی از این عوامل عبارتند از :

-        مرحله سیكل اقتصادی شامل ركود ، بحران ، بازیافت و رفاه .

-         روند تورمی یا تنزل در قیمت كالاها و خدمات .

-         سیاستهای پولی ، نرخ بهره ، كاهش یا افزایش نرخ برابری پول رایج در مقابل ارزهای خارجی .

-         سیاستهای مالیاتی .

-         عوامل صادرات / واردات .

-         ارزش دلار / یورو در بازارهای جهانی .

4 ـ 1 ـ 1 ـ 2 ـ عوامل اجتماعی :

عوامل اجتماعی روی باورها ، ارزشها ، شیوه تفكر ، عقاید و طرز زندگی افراد در محیط خارجی سازمان اثر گذاشته كه این از فرهنگ ، شرایط اقلیمی ، جمعیتی ، مذهبی و آموزش نشأت می‌گیرد .

4 ـ 1 ـ 1 ـ 3 ـ عوامل سیاسی ( دولتی ) :

عوامل قانونی و مقرراتی است كه سازمانها باید مطابق با آنها عمل كنند . دولت ممكن است به عنوان عرضه‌كننده ، رقیب و یا مشتری فعالیت نماید كه روی محیط خارجی دور تاثیرگذار است .

4 ـ 1 ـ 1 ـ 4 ـ عوامل تكنولوژیكی :

استفاده از فن‌آوریهای جدید ممكن است منجر به تهیه تولیدات جدید ، بهبود تولیدات فعلی و یا كاربری آن در ساخت و تكنیكهای بازاریابی شود . همچنین  نفوذ و هجوم فن‌آوری می‌تواند تأثیرات ناگهانی و فاجعه‌آمیزی روی محیط سازمان داشته باشد .

4 ـ 1 ـ 1 ـ 5 ـ عوامل محیط زیست :

سازمانها به عنوان یك عامل اصلی در آلودگی محیط زیست ، مسئولند كه ضایعات مضر ناشی از تولید خود را از بین ببرند و زیانهای وارده به محیط را كه قبلاً به وسیله آنها صورت گرفته جبران نمایند .

4 ـ 1 ـ 2 ـ عوامل محیط عملیاتی :

عواملی هستند كه در موقعیت رقابتی برای سازمان چالشهایی را در ارتباط با جذب منابع یا انجام فعالیتهای سودمند ایجاد می‌كنند .

4 ـ 1 ـ 2 ـ 1 ـ وضعیت رقابتی :

تعیین وضعیت رقابتی باعث می‌شود كه سازمان بتواند رشد كوتاه مدت و بلند مدت و سود بالقوه خود را پیش بینی نماید . به این منظور می‌توان عوامل ذیل را به كار برد :

سهم بازار ، اثربخشی توزیع ، رقابتی بودن قیمت ، اثربخشی تبلیغات ، مكان و عمر ماشین‌آلات و تجهیزات ، كیفیت و توان كاركنان . ظرفیت و بهره‌وری ، تجربه ، هزینه مواد اولیه ، وضعیت مالی ، كیفیت نسبی تولید ، تصویر كلی سازمان ، مزایای تحقیق ، وضعیت توسعه .

4 ـ 1 ـ 2 ـ 2 ـ نماد مشتری :

یك شرح حال مختصر از مشتریان فعلی و آتی سازمان ، توانمندی مدیران در برنامه‌ریزی استراتژیك ، پیش‌بینی تغییرات بازار و تقسیم مجدد منابع برای حمایت از تغییرات در الگوی تقاضا را افزایش می‌دهد . به این منظور می‌توان اطلاعات ذیل را جمع‌آوری نمود :

جغرافیایی ( منطقه ، تراكم ، وسعت ) ، جمعیتی ( سن ، جنس ، نژاد ، تعداد و مشخصات خانوارها ، طبقه اجتماعی ، ملیت ، درآمد ، شغل ) ، روانشناسی ( درون‌گرا / برون‌گرا ، محافظه‌كار / آزاده ، رهبر / هواخواه ، وابسته / مستقل ، دیكتاتور / دموكرات ، جاه‌طلب ) ، رفتار خریدار ( تابع نرخ و میزان خرید ، تابع نوع محصول ، وفاداری به مارك و نوع جنس ، حساسیت به قیمت / كیفیت / خدمات پس از فروش  ) .

4 ـ 1 ـ 2 ـ 3 ـ عرضه‌كنندگان و اعتباردهندگان :

سازمان باید عرضه‌كنندگان و اعتباردهندگان را ارزیابی نماید تا همواره نسبت به آماده بودن منابع مورد نیاز برای اجرا و حفظ استراتژی رقابتی خود اطمینان لازم را داشته باشد .

4 ـ 1 ـ 2 ـ 4 ـ ماهیت بازار كار :

دست‌یابی یك سازمان به نیروی انسانی مورد نیاز ، تحت تأثیر عوامل شهرت سازمان به عنوان یك كارفرما ، نرخ اشتغال در محل ، مهیا بودن نیروی انسانی ماهر مورد نیاز می‌باشد .

4 ـ 1 ـ 3 ـ ارزیابی صنعت ( مدل پورتر ) :

ماهیت و درجه رقابت صنعت به پنج عامل بستگی دارد كه چارچوب تحلیل شده آن می‌تواند تأثیر محیط خارجی دور را به محیط عملیاتی سازمان ارتباط دهد :

4 ـ 1 ـ 3 ـ 1 ـ نیروهای رقابتی :

هر صنعت دارای یك سری خصوصیات تكنیكی یا اقتصادی است كه موجب پدید آمدن نیروهای رقابتی می‌شود . اگر سازمان بخواهد خود را در وضعیتی قرار دهد كه بتواند در محیط صنعتی خود رقابت كند یا محیط را به نفع خود تحت نفوذ قرار دهد ، باید نحوه متلاطم كردن محیط خود را یاد بگیرد . رقابت در شرایط ذیل شدت می‌یابد :

- شمار رقیبان افزایش یافته و از نظر توان و اندازه ، كم و بیش ، برابر باشند .

- هنگامی كه تقاضا به كندی رشد كند .

- گرایش رقبا به كاهش قیمت یا استفاده از سایر ابزار رقابتی .

- هزینه خروج از صنعت بیشتر از ماندن در آن باشد .

- تفاوت بهای اندك بین قیمت محصولات مشابه .

- تنوع رقیبان از نظر استراتژی ، شخصیت ، منابع و منطقه .

- اقدامات تهاجمی از سوی شركتهای قوی خارج از صنعت در جهت خرید شركتهای ضعیف و تبدیل آنها به رقیبان عمده در بازار .

4 ـ 1 ـ 3 ـ 2 ـ تهدید تازه واردین :

هر تازه واردی به صنعت با خود ظرفیت جدیدی می‌آورد و علاوه بر آرزوی دست‌یابی به سهم بازار بیشتر ، اغلب منابع قابل توجهی هم دارند . موانع اصلی برای ورود به صنعت عبارتند از :

- اندازه اقتصادی

- تمایز تولید

- سرمایه مورد نیاز

- نامطلوب بودن قیمت مستقل از اندازه

- دسترسی به كانالهای توزیع

- خط‌مشی دولت

- هزینه‌های انتقال

4 ـ 1 ـ 3 ـ 3 ـ قدرت تأمین‌كنندگان :

تأمین‌كنندگان می‌توانند از طریق افزایش قیمت و یا كاهش كیفیت بر صنعت تأثیر بگذارند . تأمین‌كنندگان قوی هستند ، اگر :

- محدودیت در تعداد تأمین كنندگان .

- محصولات آنها منحصر به فرد یا دارای حداقل تنوع بوده و یا به علت هزینه‌های انتقالی بالا ، تعویض تأمین‌كنندگان امكان ندارد .

- اجباری برای رقابت با سایر تولیدات در مورد فروش به صنعت وجود نداشته باشد .

- صنعت مشتری مهمی برای وی محسوب نشود .

- تأمین‌كنندگان برای تولید محصول صنعت توانایی ادغام پیشرو را دارند .

4 ـ 1 ـ 3 ـ 4 ـ قدرت خریداران :

خریداران می‌توانند از طریق درخواست افزایش كیفیت و یا خدمات بیشتر بر صنعت تأثیر بگذارند . خریدار قوی است ، اگر :

- به صورت متمركز و با حجم زیاد خرید نماید .

- محصولات خریداری شده استاندارد و یا غیر متنوع باشد .

- محصولات خریداری شده جزء اصلی تركیبات تولید خریدار باشد .

- میزان سودی را كه به دست می‌آورد ، پایین باشد .

- محصول خریداری روی كیفیت تولیدات یا خدمات خریدار اهمیت داشته باشد .

- خریداران برای تولید محصول صنعت توانایی ادغام پیشرو را داشته باشند .

4 ـ 1 ـ 3 ـ 5 ـ تهدید جایگزینها :

جایگزین آن چیزی است كه می‌تواند نیازهای معینی را كه یك صنعت تولید می‌كند ، برآورده ساخته و جایگزین كالا یا خدمات آن صنعت شود . اگر جایگزینها تهدید كننده باشند ، شركتهای فعال در صنعت از افزایش قیمتها ، توسعه یا بهبود كالاهای خود ، خوداری خواهند نمود . به‌طور كلی از نظر استراتژیكی آن دسته از جایگزینها اهمیت ویژه‌ای دارند كه :

- از آنها می‌توان برای اصلاح روند قیمت تولیدات یك صنعت استفاده نمود .

- توسط مؤسساتی تولید می‌شوند كه سودآوری زیادی دارند .

4 ـ 2 ـ محیط داخلی :

برای به حدأكثر رساندن فرصتهای مطلوب در محیط خارجی ، سازمان باید استراتژی خود را با بررسی كامل نقاط قوت و ضعف داخلی خود را در مقایسه با رقیبان تنظیم نمایند . در این بررسی عوامل زیر را می‌توان در نظر گرفت :

4 ـ 2 ـ 1 ـ بازیابی و توزیع :

وضعیت سیستم توزیع ، تحقیقات بازار ، تنوع محصول ، قیمت رقابتی ، فروش محصول ، سهم بازار ، عمر محصول ، شهرت و كیفیت محصول ، استراتژی قیمت‌گذاری ، تبلیغات ، خدمات پس از فروش ، رهبری در محصولات / خدمات جدید و …

4 ـ 2 ـ 2 ـ تحقیق و توسعه مهندسی ( R&D ) :

امكانات پژوهش پایه‌ای در داخل شركت ، امكانات توسعه برای مهندسی محصولات ، طراحی محصول ، طراحی و توسعه فرآیند ، آزمایشگاه‌های مجهز و لوازم كنترل كیفیت ، تكنیسینها و پژوهشگران با تجربه ، سرمایه‌گذاری در R&D ، توانایی پیش‌بینی مؤثر پیشرفت تكنولوژی و …

4 ـ 2 ـ 3 ـ تولید و عملیات :

ظرفیت جواب‌گویی به تقاضای بازار ، در دسترس بودن مواد اولیه و قطعات نیم‌ساخت ، ماشین‌آلات و تجهیزات كارآمد ، منابع انسانی ، كیفیت ، بهروری ، استفاده بهینه از ظرفیت و …

4 ـ 2 ـ 4 ـ مدیریت :

تصویر شركت ، اندازه سازمان در مقایسه با صنعت ، صلاحیت مدیریت ، سیستم اطلاعاتی مدیریت ، مهارت كاركنان ، ماهیت ارزشها و فرهنگ سازمان ، سیاستهای مالی ، سیستم انگیزشی ، سیستم برنامه‌ریزی و كنترل ، قدرت مالی و …

4 ـ 3 ـ تجزیه و تحلیل مالی :

یكی از مهترین ابزار ارزیابی قوت یك سازمان در صنعت تجزیه و تحلیل مالی است به این منظور از نسبتهای مالی پایه به شرح ذیل استفاده می‌شود :

4 ـ 3 ـ 1 ـ نسبتهای نقدینگی :

برای تعیین میزان توانایی سازمان در پرداخت تعهدات كوتاه مدت استفاده می‌شوند . مشهورترین نوع آن ، نسبت جاری می‌باشد .

4 ـ 3 ـ 2 ـ نسبتهای اهرمی :

منابع سرمایه سازمان را مشخص می‌كنند . یكی از مهمترین انواع آن ، نسبت جمع بدهی به كل دارایی می‌باشد كه میزان درصد كل وجوه جمع‌آوری شده در اثر قرض را اندازه‌گیری می‌نماید .

4 ـ 3 ـ 3 ـ نسبتهای فعالیتی :

نشان دهنده میزان اثربخشی استفاده سازمان از منابع خود می‌باشد . مانند نسبت چرخش دارایی كه تعیین می‌كند مدیریت چگونه به طور اثربخش كل داراییها را استفاده می‌نماید.

4 ـ 3 ـ 4 ـ نسبتهای سودآوری :

نتیجه خالص تصمیم‌گیریها و خط‌مشی‌‌هایی است كه توسط مدیریت سازمان به اجرا گذاشته می‌شوند و نشان دهنده اداره اثربخش سازمان می‌باشد . اغلب این نسبت را برگشت روی فروش هم می‌نامند . یكی دیگر از نسبتهای مفید ، برگشت روی سرمایه‌گذاری ( ROI ) است كه از تقسیم درآمد خالص بر كل داراییها به دست می‌‌آید .